Mới đây, Cơ quan CSĐT Công an TP.HCM đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với chủ một thương hiệu vải áo dài để điều tra về tội xâm phạm quyền tác giả. Điều khiến nhiều người chú ý: theo cơ quan điều tra, bị can được cho là đã dùng công cụ AI xử lý hình ảnh rồi chỉnh sửa lại bộ sưu tập áo dài “Thư từ phố thị” của nhà thiết kế Đỗ Trịnh Hoài Nam — một tác phẩm đã được cấp Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả — để sản xuất, kinh doanh.
Tôi xin không bàn về con người trong vụ việc. Mọi thứ vẫn đang trong quá trình điều tra, và nguyên tắc suy đoán vô tội cần được tôn trọng. Nhưng vụ này chạm đúng vào ba điều mà rất nhiều người dân và doanh nghiệp đang hiểu sai.
1. Bản quyền bảo hộ “cách thể hiện”, không bảo hộ “ý tưởng”.
Pháp luật không cấm bạn làm áo dài hoa sen, áo dài phố cổ hay bất kỳ chủ đề nào. Ý tưởng là của chung. Cái được bảo hộ là hình thức thể hiện cụ thể: bố cục, đường nét, cách phối hoa văn, tổng thể tạo hình của một tác phẩm. Sao chép lại chính cách thể hiện đó của người khác mới là xâm phạm. Trong vụ trên, kết luận giám định nói rõ có sự sao chép về “hình thức thể hiện” — đó mới là mấu chốt.
2. Dùng AI không phải là tấm khiên.
Đây là điểm tôi muốn nhấn mạnh. AI chỉ là công cụ. Nếu bạn đưa một tác phẩm đang được bảo hộ vào để AI “vẽ lại”, rồi chỉnh sửa khác đi đôi chút, thì đầu ra vẫn có thể bị xem là bản sao của tác phẩm gốc. Công nghệ thay đổi cách làm, nhưng không thay đổi bản chất pháp lý của hành vi.
3. Xâm phạm bản quyền có thể bị xử lý hình sự, không chỉ là chuyện bồi thường.
Nhiều người nghĩ “cùng lắm thì đền tiền”. Thực tế, một hành vi xâm phạm quyền tác giả có thể đi qua ba tầng: dân sự (bồi thường), hành chính (xử phạt) và hình sự. Theo Điều 225 Bộ luật Hình sự, hành vi cố ý sao chép tác phẩm đang được bảo hộ với quy mô thương mại có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự — áp dụng cho cả cá nhân lẫn pháp nhân thương mại.
Vậy người dân và doanh nghiệp cần làm gì?
Trước khi đưa một mẫu thiết kế ra thị trường, hãy soát xem nó có “giống đến mức sao chép” một tác phẩm đã công bố hay không.
Lưu giữ hồ sơ sáng tạo của chính mình: bản phác thảo, file gốc, ngày tháng. Đó là bằng chứng bạn tự sáng tạo.
Nếu tác phẩm là tài sản quan trọng, nên đăng ký quyền tác giả. Quyền này phát sinh tự động khi tác phẩm ra đời, nhưng Giấy chứng nhận đăng ký là chứng cứ rất mạnh khi có tranh chấp.
Dùng AI để hỗ trợ sáng tạo thì tốt, nhưng đừng dùng AI để “rửa” tác phẩm của người khác.
Theo tôi, câu chuyện không nằm ở công nghệ. AI hay không AI, ranh giới vẫn vậy: tôn trọng công sức sáng tạo của người khác. Một thương hiệu xây bằng chất xám đi mượn thì sớm muộn cũng phải trả giá — và cái giá đắt nhất không phải tiền phạt, mà là niềm tin.
Sáng tạo là tài sản. Và tài sản thì cần được bảo vệ từ sớm.
